CABİR BİN HAYYAN KİMDİR ?


Tam olarak doğum ve ölüm tarihi bilinmeyen 8.ve 9. Yüzyllarda yaşamış; Kimya, Tıp, Eczacılık, Metalürji, Astronomi, Felsefe,Mantık, Fizik ve Mekanik üzerine çok büyük buluşlar yapmış Türk-İslâm Alimidir. Tam ismi ‘Câbir Bin Hayyan Abdullah El-Ezdi’ olup, Batıda Al-Geber olarak tanınmıştır.

Cabir Bin Hayyan, Abbasi halifesi Harun Reşit’in sarayında yaşadı. İslami ve fen bilimlerini beraber öğrendi. Halit Bin Yezit ve Cafer-i Sadık’tan dersler aldı. Simya’nın bir fen ilimi olmadığını görerek, tecrübeye,  analize ve matematiğe dayalı,  bugünkü Kimya’nın temellerini attı İlim öğretip, birçok öğrenci yetiştiren Cabir Bin Hayyan;  eserlerinde, yapmış olduğu ilmi ve fenni tecrübeleri en küçük ayrıntısına kadar izah etti ve yorumladı.  Kimyasal maddelerin bileşimlerini tespit etti ve açıkladı.  Kimyada kullanılabilecek bazı metodları ortaya koydu.  Deneylerde kullanılabilecek aletlerin imalini,  kullanılış yollarını izah etti.  Kimyayla ilgili hassas ölçü aletleri yaptı.

Kendinden sonra gelen bilim adamları,  onu modern kimyanın kurucusu olarak kabul etmişlerdir.  İslam aleminde;  Ebu Bekr Râzi,  İbn-i Sina,  Mesleme El-Macriti,  Farabi ve daha birçok bilgin onun eserleri ile yetişip, olgunlaşmışlardır. Cabir Bin Hayyan,  Kimya ilminin yanında;  Tıp,  Astronomi, Mantık,  Felsefe,  Fizik,  Mekanik gibi alanlarda da çalışarak değerli eserler yazdı. Eserleri;  asırlarca İslam medreselerinde okutuldu.  Endülüs vasıtası ile de batıya geçti.

Cabir Bin Hayyan

Cabir Bin Hayyan

 Buluşları ve çalışmaları:

– Kimya ilminin kurucusudur.
– Birçok kimyevi maddeyi keşfederek Arapça isimmler verdi.
– İlk labaratuarı kurdu
– Maddelerin atomik yapısını gösteren orijinal tesbitler yaptı
– Atomun parçalanabileceği söyleyan ilk bilim adamı oldu
– Kristalleşme, damıtma ve buharlaşma tekniklerini öğretti
– Maddeleri yapılarındaki özelliğe göre; buharlaşabilen,
metalik cisimler ve mineraller olarak üçe ayırdı
– Sülfirk asit, Nitrik Asid’i, sodyum karbonat ve potasyumu
buldu.
– Arsenik gibi zehirli maddelerin yapılarını inceledi
– Bitkilerden elde ettiği boya ile derinin boyanması ve
tabağlanmasını öğretti
– Ateşte yanmayan kâğıdın imalatını gerçekleştirdi
– Damıtıcı imbiğini keşfetti
– Suyu damıtarak saflaşmasını sağladı
– Çeşitli metallerin kullanılma, oksitlenme konularını izah etti

Başlıca Eserleri:

– Kitab-ül Beyan – Kitab-ür Rahma
– Kitab-ül Hacer – Kitab-üs Şems
– Kitab-ün Nûr – Kitab-ül Kamer
– Kitab-ül İzah – Kitab-ül Hayvan
– Kitab-ül Istakas-is-Sales – Kitab-ün Nebat
– Tefsir-ül-Istaka – Kitab-ül Hikmet
– Kitab-üt-Tecrit – Kitab-ül Hilkat
– Kitab-ül Mülk

Bir önceki yazımız olan FARABİ KİMDİR ? başlıklı makalemizi de okumanızı öneririz.

28 Mart 2013 Saat : 7:10

“CABİR BİN HAYYAN KİMDİR ?” için 53 Yorum

  1. boş ver dedi ki:

    yazı güzel fakat ödevlerde kullanıyoruz daha az ayrıntılı olabilir

  2. hu hu dedi ki:

    çok uzun olmayaydı hani iyiydi

  3. inek dedi ki:

    çok uzun canım çıktı yazna

  4. Gülden SİMİ dedi ki:

    Kimya öğretmeniyim..Ders kitabında Türk olmayan bilim insanlarının yaptıkları ayrıntısına kadar var fakat Kimyanın babası yok..Aslımızı öğrensek, ilham alsak fena mı..

  5. evin durmaz dedi ki:

    çokk iyiii buu uzun olmasıda bi avantajj aslındaa ii cok yazıı her zaman iyidir :*

  6. süper olmuş uzunda değil kısada süpersin

  7. ufuk şahin dedi ki:

    gercekten kendisiyle gurur duydum gercekten asil insan

  8. ibrahi kert dedi ki:

    valla cok guzel yorumlar gondermissiniz

  9. dijan conoş dedi ki:

    eh işte idare eder

  10. Türkan Gülbahar dedi ki:

    Bence güzeldi.Uzunluğuda yeterince iyi bence.Teşekkürler 🙂

  11. seher sedat dedi ki:

    valahi çok uzun yapmasam öğreeetmen banan kızar ve sıfır verir bune ya çok uzun

  12. barış aksu dedi ki:

    çookgüzel

  13. rgfdghhyg dedi ki:

    reşekkürrrrr

  14. herşeyy dedi ki:

    proje ödevime yardımcı oldu saolun 🙂

  15. İrfan özcan dedi ki:

    Heykeli dikilecek Adam

  16. Kerim Ata dedi ki:

    Şuna bile uzun diyen nesil nasıl oturupta kitap okusun iki satır bir şeyler yazsın
    yuh olsun size

  17. Hakan Akkuş dedi ki:

    Değerli kardeşlerim bu yazı öyle kısaltılmış ki… siz sadece yaptığı işlerin sadece % 10 unu okudunuz… gerçekte bilimin atası olan bu bilim adamıl bu gün modern tıp modern matematik, kimya fizik ve astronomi ninde temellerini atarak tüm insanlığı büyük bir hizmette bulunmuştur. Bunun yanısıra avrupalı bilim adamları yaptıkları icatları ve buluşları literatüre geçirebilmek için Cabir bin hayyan muhteremini kaynak göstererek bilimsel araştırmalarına finansörleri ikna etmek zorunda kalmışlardır… 10 . yy yılda avrupa vebadan kırılırken sebebini bilemediği mevzuyu kötü ruhların insanlığın başına bela olduğunu zannetmiş ama ondan 1 asır önce Cabir bin hayyan hastalıkların ve şifaların sebep olduğu gözle görülmeyen küçük varlıklardan kaynaklandığını açıkca yazmış ve bilimsel deneyler ile de kitaplarında anlatmıştır….

    • Ali Gürcan dedi ki:

      Hangi kitabını okudun Allah aşkına bi söyle. Ebem diyik biz duyuk yöntemi ile herkes birbirini aldatıyor .. Mikro organizmayı hangi kitapta hangi arapca cümlelerlle açıklıyor gözunle gördünmü..? Bi yazda bizde temin edip okuyalım hayrına…!

  18. özlem gülle dedi ki:

    çok iyiymiş yaa ama biraz uzun

  19. kadircan tulumcu dedi ki:

    çok işime yaradı valla beni dayaktan ve 0 dan kurtardı bu site

  20. mustafa dedi ki:

    saolun işime yaradı ama biraz uzun gbi

  21. hizbullahi direniş dedi ki:

    yazandan allah razı olsun

  22. bilmemmmm dedi ki:

    bence kısa daha uzunlarıda var….

  23. zaaaaaö dedi ki:

    Çok iyi olmuş. Elinize saģlık. 😀

  24. ashraf dedi ki:

    Aslan yazi yaxshidir faqat turk olmayip yaman arabidir.

  25. emirhan şahin dedi ki:

    gerçekten sayılı bilim adamları arasında

  26. Angaralı dedi ki:

    tam istediğim gibi çok teşekkürler 10 numara 5 yıldız

  27. emir kılıç dedi ki:

    wala çok güzel olmuş cok beğendim.yani bizdende bilim adamı çıkıyormuş

  28. deniz dedi ki:

    eyi eyi ama bnim işime yaramadı

  29. fatih dedi ki:

    Çok iyi olmuş

  30. kalkan 53 dedi ki:

    çok uzun abiya yazana kadar 1 saat geçti

  31. ZEYNEPTOKAS dedi ki:

    ARKADAŞLAR UZUN DİYE DERSİNİZDEN KALMAYIN AMA HAKKATEN UZUNMUŞ BEEEE…………….. GÜZEL BEEE….:):D

  32. ali öztürk dedi ki:

    arkadaşlar bunun eserlerine nasıl ulaşabilirim yardımcı olursanız çok sevinirim

  33. muhammet aytekin dedi ki:

    Cok uzun ellerim acıdı

  34. hacerr onurr dedi ki:

    çook gözel olmuş ellerinize, emeğinize sağlık çok teşekkür ederim 🙂 🙂

  35. asena kılınç dedi ki:

    Bence çok kısa bir yazı resmen yarım saatimi aldı.

  36. selma kurt dedi ki:

    neyse hadi kocam geldi

  37. permütasyonu kim buldu yardım edin çıldırcam
    aradım hiç bir sitede yok
    projem var taktir gelio ne olur yardım edin
    helede hocalarımız yazarsa çok sevinirim
    ne olur <3

  38. nazan balci dedi ki:

    Uzun olsada guzeldi

  39. sema dedi ki:

    baslıca eserleri diger simyacılara göre farklı kafam karıştı

  40. seda dedi ki:

    uzunda olsa işime yaradı

  41. Anar Rahimov dedi ki:

    CABİR İBN HƏYYAN – modern kimyanın qurucusu – İmam Cəfər Sadiqin (ə) tələbəsi

    VIII əsrin əvvəlləri IX əsrin ortaları İslam mədəniyyətinin digər mədəniyyətlərlə tanış olduğu, münasibətlər qurduğu bir dövr olmuşdur. Bu dövrdə digər sahələrlə yanaşı elm sahəsində də inkişaf müşahidə edilmiş, xüsusilə tərcümə sahəsində böyük bir sıçrayış olmuşdur. Məhz bu dövrdə islam alimləri kimya, tibb, astronomiya, riyaziyyat, fəlsəfə, məntiq və başqa elm sahələrində böyük nailiyyətlər əldə etməyə başlamışdılar. Belə ki, hələ VIII əsrdə Bağdad şəhərində “Beytül-hikmət” adlanan elm mərkəzi artıq mövcud idi və dünyanın bir çox yerlərindən orada çalışır, hər dildən kitabları tərcümə edərək müsəlmanların ixtiyarına verirdilər.

    Doktor Qustav Loben yazır ki, kitab və kitabxanaların Avropa xalqları arasında heç bir dəyəri olmadığı bir dövrdə “Beytül-hikmət” elm mərkəzində 4 milyon kitab, Qahirənin “Səltənət” kitabxanasında 1 milyon, Şamdakı kitabxanada 3 milyon kitab mövcud idi. VIII əsrin əvvəllərində Əndəlus adı ilə məşhur olan müsəlman İspaniyasında ildə 80 min kitab hazırlanırdı. Mustənsiriyyə şəhərində 800-cü ildə 300 tələbəsi və 16 ustadı olan universitet fəaliyyət göstərir ki, burada hər bir tələbə pulsuz yemək, yatmaq və təqaüd ilə təmin olunurdularlar. XII əsr alim Bencamin Tuvel yazır ki, mən təkcə İskəndəriyyə şəhərində 20 elmi laboratoriyaya rast gəldim. Həmin dövrdə Bağdadda, Qahirədə, Dəməşqdə, Mosulda və s. Müsəlman şəhərlərində çoxlu elmi mərkəzlər, laboratoriyalar, kitabxana və rəsədxanalar mövcud idi, halbuki Avropada ilk rəsədxana 400 il sonra, yəni XVI əsrdə Parisdə qurulmuşdur.

    Təsadüfi deyildir ki, müxtəlif fiqhi məzhəblər yaranmağa başladığı dövr məhz bu dövrdür və belə bir elmi, mədəni və əqidə baxımından münaqişələrin baş verdiyi bir mühitdə heç bir elm və mərifət sahibinin qarşı gəlmə imkanı olmayan bir dini lider, elm və irfan məqamı kimi özünü İslamın və tövhid əqidəsinin müdafiəsinə həsr etmiş insanlardan biri də İmam Cəfər əs-Sadiq əleyhissalamdır. O, 4000 nəfərdən artıq şagird yetişdirməyə və onları müsəlman məmləkətlərinə yaymağa macal tapdı. (Şeyxüt-taifə Tusi “Rical” kitabında İmam Sadiqdən (ə) hədis rəvayət etmiş 3222 nəfərin adını qeyd edib).

    İlkin orta əsrlərdə İslam dünyasında yetişən, İmam Cəfər Sadiqin (ə) ən mötəbər tələbələrindən biri də İslam aləmində Sufi, Qərbdə Geber kimi tanınan istər Şərqdə, istərsə də Qərbdə kimya elminin atası adı ilə çağırılan məşhur müsəlman alimi Əbu Abdulla Cabir ibn Həyyan əd-Əzdi əs-Sufidir (721-815). O, elm aləmində Cabir ibn Həyyan adı ilə tanınır.

    Onun həyatı haqqında məlumat olduqca azdır. Onun təxminən eramızın 721-ci ilində Tus, Xorasan və ya Kufədə şəhərində anadan olduğu deyilir. Gələcəyin məşhur kimyaçı aliminin atası əslən Yəməndən idi. Cabir ibn Həyyanın atası Həyyan əd-Əzdi əczaçı idi və onun da kimya elmindən xəbəri vardı. Həyyan əd-Əzdinin dərman hazırlayarkən kimyəvi vasitələrdən istifadə etməsi balaca Cabiri də çox maraqlandırmışdı. Onda kimya elminə ilk həvəsi də məhz atası oyatmışdı. Sonrakı dövrdə isə Cabirin bəxti gətirmiş, o, elmlərin bilicisi olan İmam Cəfəri Sadiq (ə) kimi müəllimin yanında dərs almışdı. İmam Cəfəri Sadiq (ə) həzrətləri balaca Cabirin elmə olan böyük həvəsini görüb, ona yalnız müəllimlik deyil, sözün əsl mənasında, atalıq elədi və elmin qapılarını onun üzünə taybatay açdı.

    Cabir ibn Həyyan, kimya, astronomiya, riyaziyyat elmlərini məhz İmam Cəfəri Sadiq (ə) həzrətlərinin dərslərində öyrəndi. İmam Cəfəri Sadiq (ə) həzrətlərinin sayəsində Cabir ibn Həyyan elmlərin sirlərinə daha dərindən yiyələnərək məşhur alim kimi yetişdi. Deyilənə görə, İmam Cəfəri Sadiq (ə) həzrətləri Cabir ibn Həyyan haqqında: “O elmin bütün qapılarına açar tapacaq və uca Allahın yardımı sayəsində elm xəzinəsinə gedən yolu tapacaq və adını elm sahəsinə əbədi olaraq yazdıracaq. O, gələcəyin böyük alimi olacaq və mən onun öyrənmək həvəsinə aşiqəm”,-demişdi.

    Həqiqətən də, İmam Cəfəri Sadiq (ə) həzrətlərinin şagirdi onun adını, şərəfini ucaldan, ona layiq olan əsl elm fədaisi kimi yetişdi. Cabir ibn Həyyan sonralar dönə-dönə elmin zirvəsinə gedən yolun qapılarını üzünə açdığına görə İmam Cəfəri Sadiq (ə) həzrətlərinin qarşısında baş əydiyini söyləmişdi. O demişdi ki, İmam Cəfəri Sadiq (ə) həzrətlərinin şagirdi olmasaydım, onun yanında dərs almasaydım, mən alim ola bilməzdim.

    Çoxşaxəli elmi biliyə malik olan Cabir ibn Həyyan, filosoflar tərəfindən filosof, kimyaçılar tərəfindən kimyagər, təsəvvüf düşüncəsindəki kəslər tərəfindən sufi, ümumiyyətlə elmlə məşğul olanlar tərəfindən o, dahi bir alim olaraq səciyyələndirilmişdir. Orta əsr bəşər elminin ən böyük alimlərindən hesab edilən məşhur müsəlman alim İbn Haldin kimyaçıların kimya elminə “Elmi Cabir” dediklərini xüsusi vurğulayıb və İslam aləminin onunla fəxr etdiyini, qürur duyduğunu yazıb.

    Kimya elmləri sahəsində ona qədər və yaşadığı dövrdə Şərq və Qərb elm dünyasında onun səviyyəsinə kimsə çıxa bilməmişdir. Onun əsərləri, yaratdığı elmi irs sonralar Qərb elm dairələrində meydana gələn bir çox elmi görüşlərin təşəkkül tapmasında böyük təsirə malik oldu. Cabir ibn Həyyanın kitabları qərbli elm adamları tərəfindən tərcümə edilmiş və mənimsənilmişdir. Onun kimya ilə əlaqədar olan əsərləri stolüstü kitab olaraq istifadə edilmişdir. Kitabu’s-Seb’un (Yetmiş Kitab) adlı əsəri Book of Seventy adı ilə ingiliscəyə çevrilmişdir. Cabirin əsərlərinin böyük bir qismi itmişdir. Bunlardan 27 dənəsi latınca və almanca olaraq Nürnberq, Frankfurt və Strazburqda 1473-1710 illəri arasında çap edilmişdir. Xüsusilə bu gün kimya elmində mövcud olan bir çox orijinal kəşflərin və metodların böyük bir hissəsinin demək olar ki, ona aid olduğu və ya onun fikirlərindən qaynaqlandığı qeyd olunur.

    Kimyanın geniş tətbiq sahəsi olan kimyəvi təmizlənmə prosesi mövzusunda ilk misalları ortaya qoyan şəxs məhz Cabir ibn Həyyan olmuşdur. O, kimyəvi proses yollarından oksidləmə, süblimasiya, damızdırma, çökdürmə, əritmə və kristallaşdırmaqla əlaqədar əməliyyatları, elmi tədqiqatları tam şəkildə aça bildi. Kükürd ilə civənin qarışdırılması nəticəsində qırmızı bir daşın (zencefre) meydana gəldiyini açıqladı. Sirkə ilə asetik turşu əldə etməyi o tapdı. Cabir ibn Həyyan zəhər və zəhərli maddələrin strukturlarını araşdırdı. Bu mövzuda “Kitab-əssumum” adlı əsərini yazdı. Bitkilərdən əldə edilən bir boya ilə dərilərin necə rənglənəcəyini və necə təmizlənəcəyini müəyyən etdi. Alim müxtəlif metal və polad istehsal üsullarının inkişaf etdirilməsi, dəri və bez boyalarının hazırlanması, kükürdlü mürəkkəblərdən arsenik və antimuan, bitkilərdən yağ əldə edilməsi, metalların saflaşdırılması, parçanın rənglənməsi, sukeçirməz paltarların cilalanması, manqan dioksidin şüşə istehsalında istifadə edilməsi və şüşənin rənglənməsi kimi kəşfləri də reallaşdırdı.

    İbn Həyyan ilk dəfə kimyada (əlkimyada) eksperimental metodları tətbiq etmiş və müasir kimya elmində indi də geniş şəkildə istifadə olunan bir sıra mühüm kimyəvi proseslərı kəşf etmişdir. Bunlardan xlorid və nitrat turşularının sintezini, kimyəvi məhlulların distillə edilməsi və kristallaşma kimi kimyəvi prosesləri misal göstərmək olar.

    Cabir ibn Həyyan, təbiətdəki maddələrin saf olmadığını ifadə etmiş və bunları saflaşdıraraq saf elementlər əldə etməyə çalışmışdır. Onun ilk dəfə əldə etdiyi bir çox kimyəvi mürəkkəb maddələr vardır. Bunlardan bəziləri saf kükürd duzları, naşatır (NH4OH), cəhənnəm daşı (AgNO3), kezzap (nitrat turşusu, HNO3), saç yağı (sulfat turşu, H2SO4), güherçile (hind) (KNO3), sirkə turşusunu (CH3COOH), süblime (HgCl2), sülügen (civə oksid), arsen oksid, zəy və xlorid turşusudur (HCl).

    Onun əsərlərinin orijinalı olduqca mürəkkəb və anlaşılmaz qaydada yazılmışdır və çox ehtimal ki, şifrələnmişdir. Bu şifrələri açmaq isə müasir günümüzə qədər mümkün olmamışdır. İlk baxışdan İbn Həyyanın əsərləri kimyəvi maddələrin ərəbcə adlarından ibarət düşünülmüş, mürəkkəb kimyəvi sıralama sisteminə əsaslanır.

    Bundan əlavə, ibn Həyyan təkmil-laboratoriya şəraitində canlıların süni yolla yaradılması kimi yüksək, mütərəqqi, o dövr üçün ağlasığmaz ideyanı da irəli sürmüş və üzərində çalışmışdır. Müxtəlif qaynama temperaturu sayəsində mayelərin bir-birindən fərqləndiyini ilk dəfə Cabir İbn Həyyan adlı müsəlman kəşf edib. O, etdiyi təcrübələrlə müasir kimyanın banisi sayılır.

    Bəzi məlumatlara görə, kimyada elementlərin dövrü cədvəlini kəşf edən məşhur alim Dmitri Mendeleyev də məhz Cabir ibn Həyyanın kimya sahəsindəki elmi əsərlərini dərindən mütaliə etmişdir. Onun yalnız Cabir ibn Hayyanın elmi əsərlərini tədqiq edəndən və dərindən onlara yiyələnəndən sonra elementlərin dövri cədvəlini tapmaq üçün elmi araşdırmalara başladığı ehtimal edilir.

    Cabir ibn Həyyanın 70 əsəri astronomiya elminə həsr edilib. Məşhur müsəlman aliminin bu kateqoriyaya daxil olan əsərlərinin də əksəriyyəti latın dilinə tərcümə olunmuş və Qərb alimləri tərəfindən dərindən öyrənilmişdir. Bu əsərlər arasında “Kitab əl-Zöhrə” (Zöhrə ulduzuna dair kitab) mühüm yer tutur. Əsərdə ulduzla bağlı günümüzdə belə həsəd aparıla biləcək bilgilər verilib. Ona görə bu əsəri oxuyan əksər Qərb astronom alimləri məşhur alimin bu qədər geniş elmi biliyə malik olmasına heyrət etməkdədirlər. Çünki onun o dövrdə Zöhrə ulduzu haqqında dedikləri və elmi araşdırmalar zamanı əldə etdiyi nəticələr yalnız 20-ci əsrdə elmi kəşflərin sayəsində təsdiqini tapdı.

    Məşhur alimin daşlar kateqoriyasına aid olan əsərləri arasında isə “Kitab əl- Əhcər” (Daşlar haqqında kitab) əsəri xüsusi yer tutur. O, bu əsərində daşların xarakterini, xüsusiyyətlərini, onların tərkiblərini, hansı məqsədlə işlədilməsini olduqca dəqiqliklə müəyyən edib. Onun bu sahəyə aid elmi tədqiqat əsərləri dağ-mədən sahəsinin inkişaf etdirilməsinə yeni təkan verib və sivil mədən sənayesinin inkişafında önəmli baza rolunu oynayıb.

    Məşhur alimin daşların xüsusiyyətlərini olduqca dərindən bilməsi onun elmin bütün sahələrində qeyri-adi zəkaya, istedada malik olmasından irəli gəlirdi. Hər halda bütün elm sahələrində özünəməxsus elmi kəşflər etmək dünyanın hər tanınmış aliminə nəsib olmur. Hər halda onun elmi zəkası günümüzdə belə müsəlman dünyası üçün qürur və şərəf mənbəyi olaraq qalmaqda davam edir. Məşhur kimyaçı alimin digər bir kateqoriyaya daxil olan elmi əsərləri kimyəvi distilləyə dair on kitabıdır. Məşhur müsəlman alimi bu əsərlərində antik yunan “əlkimyaçıları” – Pifaqor, Sokrat, Platon, Aristotel haqqında ətraflı məlumat verir. Eyni zamanda o bu əsərlərində kimyəvi distilləyə aid yeni elmi dünyagörüşünü ortaya qoyur. Onu kimyəvi distillə ilə bağlı gəldiyi son nəticə çox dəqiq olub və alimin yaradıcılığı ilə tanış olan məşhur kimyaçıları heyrətdə qoyub.

    Cabir ibn Həyyanın digər kateqoriyaya aid elmi tədqiqat əsərləri “Tarazlığa dair kitablar”da öz əksini tapıb. Bu əsərlər arasında Cabir ibn Həyyanın ən məşhur əsəri olan “Təbiətdə kimyəvi tarazlıq nəzəriyyəsi” xüsusi yer tutur. “Təbiətdə kimyəvi tarazlıq nəzəriyyəsi” əsəri Allah tərəfindən hər şeyin yüksək, olduqca elmi dəqiqliklə yaradıldığının bir daha təsdiqi hesab edilir. Bununla bağlı Cabir ibn Həyyan yazır ki, Allah nəinki canlıları, həm də bizi əhatə edən cansız təbiətdə hər şeyi nizamlı və intizamlı yaradıb. Onun sözlərinə görə, təbiətdə kimyəvi tarazlıq olmasaydı, burada canlı orqanizmlərin mövcudluğu da mümkün olmaz, yer üzündə həyat yaranmazdı.

    Cabir ibn Həyyanın nə qədər böyük bir kimyaçı alim olduğunu onun hələ 1200 il bundan əvvəl atomun parçalanma xüsusiyyətinə malik olduğunu və parçalanarkən çox böyük enerjinin yarana biləcəyini söyləməsi də bir daha sübut edir. O bununla bağlı yazırdı: “Maddənin ən kiçik hissəsi olan “cüz-əl-yətəcəz za”da (atom) çox böyük enerji var. Yunan alimlərin iddia etdiyi kimi, bunun parçalanma xüsusiyyətinin olmadığını deyə bilmərik, o da parçalana bilər. Parçalandıqda da elə bir güc (enerji) meydana gələr ki, Bağdadın altını üstünə çevirə bilər. Bu, Allahu-Təalanın qüdrət nişanıdır”.

    Onun bu dedikləri isə əslində məşhur kimyaçı alim tərəfindən məhz atom bombasının yaradılması kimi də qəbul edilə bilər. Bundan əlavə, məşhur kimyaçı alimin atomun parçalanmasını uzaqgörənliklə söyləməsi və ondan dünyanın irəliyə aparan elmi kəşflər üçün istifadə ediləcəyini vurğulaması o dövrdə İslam dünyasında elmin ən yüksək səviyyədə inkişafının parlaq nümunəsi hesab edilə bilər.

    Eyni zamanda düşüncə və fikir adamı olan Cabir siyasi düşüncələri və fəaliyyətləriylə də məşhurlaşmış böyük bir dahidir. Onun bu günə kimi çap edilən elmi əsərləri aşağıdakılardır:

    “Kitab-ül-Bəyan”, “Kitab-ül-Həcər”, “Kitab-ün-Nur”, “Kitab-ül-İzah”, “Kitab-ül-İstakas-is-Salis”, “Təfsir-ül-İstaka”, “Kitab-üt-Təcrid”, “Kitab-ül-Mülk”, “Kitab-ur-Rahmə”dir.

    Məşhur alimin nəşr edilməmiş əsərləri isə bunlardır:

    ”Kitab-üş-Şəms”, “Kitab-ül-Qəmər”, “Kitab-ül-Heyvan”, “Kitab-ün-Bitki”, “Kitab-ül-Hikmət”, “Kitab-ül-Anasır”, “Kitab-ül-Kiman-il-Meadin”, “Kitab-ül-Xilqət”, “Kitab-ül-Heyət”.

    Cabir ibni Həyyanın əsas çalışmaları paktiki kimya sahəsində olub. O, xurafatdan uzaq, real təcrübələrə əsaslanan yeni kimya elminin banilərindən biri hesab edilir. Birdaha qeyd edək ki, Avropanın cəhalət girdabında boğulduğu bir əsrdə Cabirin elmi fəaliyyəti ümumdünya əhəmiyyətə malik idi. Sonralar qərb alimləri onun kitablarını oxuyaraq hərtərəfli tədqiq etmiş və bir çox elmi kəşflərə nail olmuşlar. Cabir öz yaradıcılığı ilə qərbin elmi intibahına yol açan ən qüdrətli düha sahiblərindən biri olmuşdur. Elə buna gorədə bəzi müsəlman alimlərinin dediyi kimi, orta əsrlərdə Cabiri xristianlar müsəlmanlardan daha yaxşı tanıyırdılar. Qısa olaraq Viardotun ifadəsi ilə desək: “Müsəlmanların kimya elmindəki xidmətləri, riyaziyyatdakı təsirlərindən heç də az deyildir” sözün əsil mənasında bu müsəlman alimin kəşf və çalışmaları müasir kimyanın bünövrəsini təşkil etdi.

    Zəkası öz dövrünü qabaqlamış olan bütün dövrlərin böyük aliminin xatirəsi elmi bilik xiridarları üçün həmişə çox əziz tutulacaq və hörmətlə xatırlanacaqdır.

  42. Şakir yıldız dedi ki:

    400 kitap yazan bilim adaminın iki satırlık özgeçmısıne uzün çok uzun diyen nesilden utaniyorum…
    Bu nasil bir cehalet..
    Adam kimyadan müzige..Mühendislikten tıbba eserler vermis
    Nasıl bir emek hayran olunasi bir durum..ve sen onun iki satırlik ozgeçmisine Cok uzun yazarken parmaklarim yoruldu diyorsun…Sen birak okumayi sana gore bir is bul boya badana yada duvarci ustasi ol..

  43. A.Kerim çağırıcı dedi ki:

    Cabir bin hayyan la gurur duyuyorum.Hayat öyküsünü uzun bulanlar hayattan umudunu kesmiş hayatı da kısa olan insanlardır

  44. NAKRUF ŞETA dedi ki:

    YAZI BANA BAKIYOR BN ONA BAKIYOM COK UZUN LA BU 🙁
    OFFFFOFOFOFFOFOFOF
    🙁

CABİR BİN HAYYAN KİMDİR ? Yazısı için Yorum Yapabilirsiniz

Bizi takip edin

merak nedir? Son Yazılar FriendFeed
Devamını oku:
ANTİBİYOTİKLER
ATEŞBÖCEĞİ
JEOLOJİK ZAMANLAR
İsaac NEWTON (1642-1727)
ENFEKSİYON
ŞİNASİ (1826-1871)
Kapat