SALİH ZEKİ BEY (1864-1921)


Türk Matematik Bilgini
Boyabatlı Hasan Ağa ve Saniye Hanımın çocukları olarak, 1864’te İstanbul’da doğdu. Ailesi yoksul olan Salih, daha küçük yaşlarda iken önce annesini; ardından da babasını kaybedince hem öksüz, hem de yetim kaldı.

Kısa bir süre mahalle mektebine devam etti, ardından bir esnafın yanında çırak olarak çalıştı. 10 yaşına geldiğinde, bakımını üstlenen ninesi tarafından Darüşşafaka’ya verildi. Zeki bir öğrenci olan Salih, 1882’de Darüşşafaka’yı birincilikle bitirdi; aynı yıl, Posta ve Telgraf Nezaretinde memur olarak çalışmaya başladı. 1884 yılında, Nezaretin uzman mühendis ve fizikçi yetiştirme kararı alması üzerine, birkaç arkadaşı ile birlikte Paris’e gönderildi. Politeknik Yüksek Okulu’nda eğitim alan
Salih Zeki, 1887’de elektrik mühendis olarak yurda döndü.
Posta ve Telgraf idaresinde mühendis olarak tekrar işe başladı. Memuriyeti yanında, matematik ve astronomi alanlarındaki çalışmalarını sürdürdü. Eski dönemlerdeki Batı ve İslâm dünyasındaki bilimsel çalışmaları inceledi, araştırmalar yaptı. 1889’da bilim tarihi ile ilgili ilk makalesini yayımladı. Mekteb-i Mülkiye’de fizik ve kimya, Darüşşafaka’da fen ve Fransızca dersleri verdi. 1892 yılında liseler için yazdığı Hikmet-i Tabiyye (Fizikle) adlı kitabı basıldı. 1895’te Rasathane müdürü, 1897’de Resmi Gazete’nin yöneticisi, 1908’de Meclisi Maârif üyesi oldu, aynı yıl Tanin Gazetesinde bilimsel makaleleri yayımlanmaya başlandı. 1910’da da Galatasaray Sultanisi müdürü olan Salih Zeki, 1912’de Maârif Nezâreti Müsteşarlığına getirildi. 1913’te atandığı Darülfünun’un rektörlüğünü 1917 yılına kadar sürdürdü. Rektörlükten ayrıldıktan sonra da müderris (profesör) olarak ders vermeye devam etti. 1919-1920 yıllarında Fen Fakültesi’nin dekanlığını yaptı.  
Hayati boyunca piyanist Vecihe Hanım, Halide Edip (Adıvar) ve öğretmen Münevver Hanımla olmak üzere üç kez evlendi. Bu evliliklerinden beş erkek çocuğu oldu. 1920 yılında akli dengesini kaybeden Salih Zeki Bey, tedavisi sürerken; 22 Temmuz 1921’de hayatını kaybetti. Fatih Camii bahçesine defnedildi.
Salih Zeki, Osmanlı son döneminde yetişen en önemli müspet bilim adamlarından biridir.  Astronomi, matematik, mantık, bilim tarihi konularında çalışmalar yaptı. Çağdaşı olan ünlü bilim adamlarıyla, bilhassa matematik ve fen bilimlerinde yazılı tartışmalara girdi, dergi ve gazetelerde bilimsel yazılar yazdı, konferanslar verdi. İkdam, Darüşşafaka, iktisadiyat ve Darülfünun gibi gazete ve dergilerde inceleme ve makaleleri yayımlandı. Matematik ve Fen Bilimlerinde yazdığı eserlerin bir kısmı, okullarda ders kitabı oldu. Bütün bilimlerin temelinin matematik olduğunu söyleyen Salih Zeki, bilimsel çalışmalarını, günümüz bilim tarihi yöntemleriyle yeniden değerlendirdi; çağdaş Türk Bilim Tarihçiliği’nin kurucusu oldu.  Ayrıca bilim felsefesi konusuyla da ilgilendi.
Eserleri:
-Hikmet-i Tabiîyye (Ders Kitabı)
-Kâmûs-ı Riyâziyyât (Matematik ve astronomiyle ilgili)
-Âsâr-ı Bâkiye (Bilim tarihiyle ilgili)
-İlmin Kıymeti (Çeviri)
-Darülfünun Konferansları (Geometri ile ilgili)
-Mizân-ı Tefekkür (Cebirsel mantık)
-Mebâhis-i Elektrik (Kuramsal Elektrik)
-İlm-i Tabakatü’l-arz (Jeoloji)
-İlim ve Faraziye (Çeviri)
-İlim ve Usul (Çeviri)
-Muhtasar Hikmet-i Tabiiyye
-Hülasa-i Hisâb-ı İhtimâli
-Hikmet-i Tabiiyye-i Umumiyyeden Mebhas-ı Elektrik
-Nazarî ve Ameli Hendese
-Mebâdî-i Hendese
-Muhtasar Hendese
-Hikmet-iTabîiyye-i Umumiyyeden Mebhas-ı Harâret-i Harakiyye
-Hikmet-i Tabîiyye-i Umumiyyeden Mebhas-ı Sayt
-Hikmet-i Tabîiyyeden Mebhas-ı Câzibe-i Umumiyye
-Hikmet-i Tabîiye-i Umumiyyeden Mebhas-ı Elestikiyyet ve Şa’riyyet
-Mücnel Cebir
-Mücnel Hendese
-Yeni ve Musahhah Muhtasar Hikmet-i Tabîiyye
-Cebir Dersleri
-İhtimâlât
-Nazari ve Ameli Mücnel Hendese
-Müsellesât-ı Müsteviyye
-Mabâdî-i Felsefe-i İlmiyye
-Usûl-i Cebir
-Muhtasar Kozmografya
-Mukaddimât-ı Ulûm-i Tabîiyyeden Yeni Hikmet ve Kimya

Bir önceki yazımız olan SADREDDİN KONEVİ başlıklı makalemizi de okumanızı öneririz.

25 Nisan 2017 Saat : 5:35

SALİH ZEKİ BEY (1864-1921) Yazısı için Yorum Yapabilirsiniz

Bizi takip edin

merak nedir? Son Yazılar FriendFeed
Devamını oku:
TAŞ FIRIN YAPIMI
KAPİTALİZM NEDİR?
BUKALEMUN
DARÜŞŞİFA
ENVER PAŞA (1881-1922)
REFİK HALİD KARAY (1888-1965)
Kapat